Samousprawiedliwianie jest mechanizmem obronnym polegającym na nie przyznawaniu się przed samym sobą do własnych błędów, często przerzucając odpowiedzialność na inne osoby.
Uzasadnianie własnego zachowania w mechanizmie samousprawiedliwiania tłumi poczucie winy, które uświadamia istotę niewłaściwego postępowania dając do myślenia w jaki sposób należy zareagować w przyszłości.
Chcąc uchodzić za dobrego człowieka, wielokrotnie można oszukiwać się, że postąpiło się słusznie, tłumacząc swoje zachowanie wielorakimi pobudkami. Wynika z tego fałszywe przekonanie na temat motywów jakimi każdy się kieruje dokonując wyborów i wykonując daną czynność. Skutki ulegają wówczas minimalizacji. Samousprawiedliwianie zachowania odbywa się głównie z powodu chęci nieprzeżywania emocji, takich jak niepokój czy żal do siebie, w zamian za poczucie ulgi, bezpieczeństwa oraz harmonii.
Racjonalizacja pozwala uniknąć wstydu i natrętnych myśli dotyczących niewłaściwych decyzji, które kiedyś zostały podjęte. Pozwala też jednak uniknąć konsekwencji za popełnione błędy. Zwiększa prawdopodobieństwo popełnienia po raz kolejny czynów niezgodnych z normami moralnymi. Przyznanie się do błędów łagodzi konflikty, uczy, zaś brak przyznania się do popełnionych błędów sprawiałby, że nie byłyby wyciągane lekcje z doświadczeń. Człowiek kieruje się niekoniecznie tym, co logiczne, lecz raczej tym, co jest dla niego wygodne i zgodne z przekonaniami. Informacje są wypierane lub zagłuszane, tak aby uparcie ową zgodność zachować. Nadużywając samousprawiedliwiania wchodzi się w pułapkę nieodpowiednich zachowań, co utrudnia regulację kolejnych.
Mechanizm samousprawiedliwiania przeszkadza w dokonywaniu zmian. Chcąc zdjąć z siebie ciężar, odpowiedzialność przerzucana jest na inne osoby. Pozbywając się tego ciężaru, w zamian samemu sobie zakłada się klapki na oczy i działa na ślepo, co nie daje zamierzonych efektów. W rezultacie staje się to dla szkodliwe, a zamiast lekkości, odczuwa się przytłoczenie spowodowane skutkami samousprawiedliwiania.
Upragniony spokój można osiągnąć uświadamiając sobie, w jakich momentach pojawiają się próby wyjaśniania motywów własnego zachowania. Przyznanie się do błędu przed samym sobą stanie się bardziej rozwojowe i pouczające, niż uwikłanie się w wewnętrzny konflikt dotyczący mechanizmu samousprawiedliwiania.